Cờ vua là một trong những bộ môn trí tuệ lâu đời và có sức ảnh hưởng sâu rộng trong lịch sử nhân loại. Với bề dày hơn 1500 năm hình thành và phát triển, cờ vua không chỉ là một trò chơi giải trí giữa hai người trên bàn cờ 8×8, mà còn trở thành những cuộc đấu trí căng thẳng trong nhiều giải đấu. Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, nhiều nền văn minh và không ít biến đổi quan trọng, cờ vua đã trở thành môn thể thao trí tuệ được yêu thích trên khắp thế giới như ngày nay. Trong bài viết này, hãy cùng iChess tìm hiểu lịch sử cờ vua từ thuở sơ khai cho đến thời kì hiện đại.
Nguồn gốc cờ vua và sự ra đời của Chaturanga
Theo nhiều nghiên cứu lịch sử, nguồn gốc cờ vua được cho là xuất phát từ Ấn Độ vào khoảng thế kỷ thứ 6, sớm hơn những ghi chép chính thức khoảng một thế kỷ. Trò chơi tiền thân của cờ vua hiện đại mang tên Chaturanga, được chơi trên bàn cờ vuông 64 ô gọi là ashatapada. Chuyện kể rằng, tại Ấn Độ, khi hoàng tử Gupta tử trận, vì quá đau buồn cho cái chết của em mình, người anh trai đã mô tả lại trận chiến ấy cho người mẹ sầu khổ xem, trò chơi mới mang tên Chaturanga đã ra đời từ đó.
Tên gọi Chaturanga có nghĩa là “bốn thành tố”, đại diện cho bốn binh chủng trong quân đội Ấn Độ cổ đại: bộ binh, kỵ binh, tượng binh và xa binh. Chính cấu trúc này đã tạo nên nền tảng cho hệ thống quân cờ trong cờ vua ngày nay. Điểm tương đồng lớn nhất giữa Chaturanga và cờ vua hiện đại là mỗi quân cờ có luật di chuyển khác nhau và chiến thắng của mỗi bên được gắn liền với quân vua. Tuy nhiên, ở giai đoạn đầu, quân Hậu (khi đó chỉ là quân cố vấn) và quân Tượng (quân Voi khi ấy) có sức mạnh rất hạn chế, khiến nhịp độ ván đấu chậm và mang nặng tính mô phỏng chiến trận hơn là tấn công trực diện.
Cờ vua du nhập Ba Tư và thế giới Ả Rập
Từ Ấn Độ, cờ vua dần lan sang Ba Tư dưới thời vua Khusrau I Nushirwan, nơi trò chơi được gọi là Chatrang. Tại đây, cờ vua được xem như một kỹ năng bắt buộc đối với tầng lớp quý tộc, trở thành một phần trong giáo dục và đào tạo trí tuệ. Cờ vua không còn đơn thuần là trò chơi mà còn là công cụ quân lược và thước đo trí tuệ của các bậc anh tài.
Sau cuộc xâm lược Ba Tư của người Ả Rập (634–651 SCN), Chatrang được đổi tên thành Shatranj. Trong thời kỳ Umayyad (661–750), cờ vua phát triển mạnh mẽ trong thế giới Hồi giáo. Do ảnh hưởng của tôn giáo, các quân cờ dần được trừu tượng hóa, không còn hình dạng sinh vật cụ thể, tạo tiền đề cho bộ cờ vua tiêu chuẩn sau này. Cờ vua cũng bắt đầu xuất hiện trong thơ ca và triết học, trở thành biểu tượng của trí tuệ và quyền lực chính trị.
Cờ vua lan rộng sang phương Đông
Nhờ sự giao thương và phát triển của Con đường Tơ Lụa, cờ vua tiếp tục lan rộng sang Đông Á và Đông Nam Á. Tại đây, trò chơi được biến đổi để phù hợp với văn hóa địa phương. Các quân cờ thường được khắc chữ và đặt tại giao điểm của các đường kẻ thay vì nằm trong ô vuông.
Khoảng năm 750 SCN, cờ vua đến Trung Quốc và phát triển thành cờ tướng Trung Quốc, phiên bản phương Đông phổ biến nhất. Bàn cờ có 9 cột, 10 hàng và một “con sông” chia cắt hai bên, khiến nhịp độ ván đấu chậm hơn so. Đến thế kỷ 11, cờ vua tiếp tục lan sang Nhật Bản (Shogi) và Hàn Quốc, mỗi nơi lại hình thành một biến thể riêng nhưng vẫn giữ tinh thần chiến lược cốt lõi.
Cờ vua tiến vào châu Âu
Song song với sự lan tỏa về phương Đông, người Hồi giáo đã mang cờ vua đến Bắc Phi, Sicily và Tây Ban Nha vào thế kỷ 10, trong khi người Slav phương Đông truyền bá cờ vua đến Kievan Rus. Từ đây, cờ vua nhanh chóng lan rộng khắp châu Âu.
Trong thời kỳ trung cổ, cờ vua được xem là công cụ giáo dục hoàng tộc, mỗi quân cờ đại diện cho một tầng lớp xã hội. Tuy nhiên, bộ môn này cũng từng bị Giáo hội nghi ngờ và cấm đoán, thậm chí có thời điểm bị cấm hoàn toàn tại Pháp do lo ngại ảnh hưởng đạo đức.
Cuộc cách mạng luật cờ vua thế kỷ 15 và cờ vua trong thời đại Khai Sáng
Thế kỷ 15 đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong lịch sử phát triển cờ vua. Quân cố vấn chính thức trở thành quân Hậu, với sức mạnh vượt trội, có thể di chuyển tự do theo hàng, cột và đường chéo. Quân Tượng cũng được mở rộng tầm hoạt động, giúp lối chơi trở nên nhanh và giàu tính tấn công hơn.
Nhiều giả thuyết cho rằng sự trỗi dậy của quân Hậu phản ánh vai trò ngày càng lớn của phụ nữ trong xã hội châu Âu, khi làn sóng các nữ lãnh tụ phát triển mạnh mẽ. Từ đây, yếu tố thời gian và tốc độ trở nên cực kỳ quan trọng, một sai lầm nhỏ ở đầu trận cũng khiến người chơi thua cuộc. Từ đây, các nghiên cứu về khai cuộc cờ vua cũng bắt đầu hình thành.
Hai luật quan trọng cuối cùng là nhập thành và bắt tốt qua đường xuất hiện từ thế kỷ 15 nhưng chỉ được chấp nhận rộng rãi vào thế kỷ 18. Các biến thể luật nhỏ khác tiếp tục tồn tại cho đến cuối thế kỷ 19, khi luật cờ vua hiện đại được thống nhất.
Trong thời kỳ Khai sáng, cờ vua vượt ra khỏi phạm vi hoàng gia và quý tộc để trở thành trò chơi trí tuệ phổ biến trong giới học giả, thương nhân và tầng lớp trung lưu. Cờ vua dần được nhìn nhận như một bộ môn khoa học về tư duy và logic.
Cờ vua hiện đại và kỷ nguyên công nghệ
Nửa cuối thế kỷ 19 chứng kiến sự bùng nổ của cờ vua thi đấu hiện đại. Giải vô địch cờ vua thế giới đầu tiên được tổ chức năm 1886, trong khi FIDE – Liên đoàn Cờ vua Thế giới được thành lập năm 1924. Năm 1927, Thế vận hội cờ vua và giải vô địch cờ vua nữ đầu tiên ra đời.
Bước sang thế kỷ 20 và 21, cờ vua bước vào kỷ nguyên công nghệ với các trận đấu giữa người và máy. Chiến thắng lịch sử của Deep Blue trước Garry Kasparov năm 1997 đã mở ra thời đại mới cho cờ vua. Ngày nay, các engine cờ vua và cơ sở dữ liệu hàng triệu ván đấu giúp người chơi ở mọi trình độ cải thiện kỹ năng nhanh chóng.
